Rumba
Rumba is de meest Afrikaans gewortelde van alle Cubaanse muziek- en dansvormen. Ze ontstond eind 19e eeuw op de straten, binnenplaatsen en kades van Havana en Matanzas — zonder Europese instrumenten, zonder salon en zonder enige Europese deftigheid.
Oorsprong
Rumba ontstond in de jaren 1880–1900 in de armste Afro-Cubaanse buurten van Havana (met name Jesús María, Los Sitios en Belén) en Matanzas. Het vereiste niets dan percussie, stem en lichaam:
- Cajones — houten kisten (oorspronkelijk transportkisten) bespeeld met handen en stokken
- Clave — de ritmische ruggengraat
- Stemmen — geïmproviseerde aanvoerder (quintero) en koor (coro)
Geen instrumenten nodig. Geen podium. Geen uitnodiging. Rumba was de muziek van de straat.
De drie stijlen
| Stijl | Oorsprong | Karakter | Dans |
|---|---|---|---|
| Yambú | Havana | Langzaam, ouderwets; de oudste vorm | Paardans; geen expliciete seksualiteit; "de dans van de ouderen" |
| Guaguancó | Havana | Middelsnel; de populairste stedelijke stijl | Kenmerkt de vacunao (bekkenbeweging naar de vrouw) en de botao (haar defensieve sluiting); een dans van achtervolging en ontwijking |
| Columbia | Matanzas | Snel, acrobatisch, solo mannendans | Verbonden met Abakuá en Afrikaanse krijgerstradities; competitief, virtuoos |
Wat haar gevaarlijk maakte
De Cubaanse elite en de koloniale autoriteiten beschouwden rumba als moreel bedreigend, raciaal verdacht en politiek gevaarlijk. Het werd regelmatig verboden. De vacunao in guaguancó werd obsceen genoemd. De Abakuá-verbanden van de Columbia maakten haar geassocieerd met Afrikaanse geheime genootschappen.
Maar rumba kon niet worden onderdrukt. Ze codeerde het diepste Afrikaanse muzikale geheugen op het eiland — de ritmes van de Congo, de Yoruba, de Abakuá — en overleefde precies omdat ze niets nodig had dan mensen, percussie en stem.
Rumba Clave
Het rumba clave-patroon (iets anders dan de son clave) is een van de belangrijkste ritmische concepten in de Afro-Cubaanse muziek. Het biedt een andere metrische oriëntatie dan son clave en is essentieel voor het begrijpen van rumba, columbia en hun nakomelingen.
Invloed op alles wat volgde
De invloed van rumba op de Cubaanse populaire muziek kan niet worden overdreven:
- De guaguancó call-and-response-structuur beïnvloedde direct het coro/pregón-format van son en timba
- Het Columbia-ritme beïnvloedde de batá-drumtraditie en vice versa — het heilige en het seculiere voedden elkaar
- Het rumba-bewegingsvocabulaire — isolatie, aarding, improvisatie — is de fysieke basis van alle Afro-Cubaanse dans, inclusief timba-dans
- Het concept van competitieve, virtuoze solo-improvisatie binnen een communaal ritmisch kader ligt in het hart van de muzikale filosofie van timba
Moderne timba is, op zijn diepste niveau, een hoogst verfijnde en geëlektrificeerde rumba. De gear changes, het despelote-dansen, de call-and-response — dat alles heeft rumba in zijn bloed.
Belangrijke figuren
- Carlos Embale — legendarisch guaguancó-zanger
- Mongo Santamaría — bracht rumba-ritmes naar jazz en populaire muziek
- Los Muñequitos de Matanzas — het definitieve Matanzas rumba-ensemble, bewakers van de traditie
- Yoruba Andabo — Havana-gebaseerde groep die de havenarbeiders-rumba-traditie levend hield tot in het moderne tijdperk
